Merhaba değerli Hoda okuyucuları. Bu yazımızda “Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir” hakkında faydalı bilgiler bulabilirsiniz.
Yeni Keynesyen İktisatçılar Kimlerdir? (Kahve Masasında Enflasyon Tartışan İnsanlar Kulübü)
İzmir’de yaşıyorum. Alsancak tarafında bir kafede oturmuşum, önümde filtre kahve, yanımda yarım yamalak okunmuş ekonomi kitabı. Masada da klasik sahne: biri “abi ekonomi çok kötü ya” diyor, diğeri “faizler düşse her şey çözülecek” diye atlıyor, ben de içimden “keşke ekonomiyi de Spotify çalma listesi gibi düzenleyebilsek” diye geçiriyorum.
Tam o sırada aklıma şu soru geliyor: Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir?
Ve evet, bu soru böyle sakin sakin sorulacak bir şey değil. Çünkü bu insanlar, ekonomiyi “piyasa kendi kendini düzeltir” romantizmine bırakmayan, “bir dakika orada bir yapışkanlık var” deyip sahneye çıkan akademik kahramanlar.
Ama gelin bunu sıkıcı bir ders gibi değil, biraz İzmir sıcağında eriyen dondurma gibi düşünelim.
Yeni Keynesyen İktisatçılar Kimlerdir? Temel Fikir Nereden Geliyor?
Önce şunu netleştirelim: Yeni Keynesyen iktisatçılar, John Maynard Keynes’in “devlet bazen müdahale etmeli” fikrini alıp, bunu modern matematik ve mikro temellerle cilalayan bir ekol.
Ama işin komik tarafı şu: bunlar ekonomiyi anlatırken “insanlar rasyonel davranır” diyor, sonra hemen ardından “ama fiyatlar yapışkan, ücretler hemen ayarlanmaz” diye ekliyorlar.
Yani aslında şunu söylüyorlar:
“İnsanlar mantıklı ama aynı zamanda pazardan çıkıp eve giderken çikolata alıp diyet bozacak kadar da dağınık.”
İşte bu çelişki Yeni Keynesyen düşüncenin kalbi.
Ben bunu İzmir’de şöyle görüyorum: markette domates 50 TL olmuş ama kimse bir anda tüketimi sıfırlamıyor. Çünkü hayat teorik değil, pratikte biraz “ya neyse”lerle ilerliyor.
Yeni Keynesyen İktisatçıların Sahneye Çıkışı
Şimdi gelelim asıl kadroya. Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir? sorusunun cevabı aslında bir “ekonomi Avengers ekibi” gibi düşünülebilir.
Gregory Mankiw: Ders Kitabının Sessiz Patronu
Gregory Mankiw, ekonomi öğrencilerinin kâbusu ve aynı zamanda rehberi. Onun yazdığı kitaplar olmasa birçok insan “arz-talep” diyince sadece market poşeti anlar.
Mankiw’in Yeni Keynesyen yaklaşımı, ekonomiyi şöyle anlatır:
“Piyasalar mükemmel değil, çünkü insanlar Excel tablosu değil.”
Bir kafede yan masada onu duysaydım muhtemelen şöyle derdim:
— Abi doğru söylüyorsun da benim kira niye her ay artıyor o zaman?
O da muhtemelen sakin bir şekilde kahvesini karıştırıp “işte tam da o yüzden” derdi.
David Romer: Matematiğin Soğuk Ama Gerçekçi Tarafı
David Romer, işi biraz daha teknik hale getirir. Ekonomiyi sadece hikâye değil, denklem olarak da görür.
Onun dünyasında ekonomi, sabah uyanıp “bugün enflasyon nasıl hissediyorum” diye ölçülmez. Daha çok:
“Beklentiler, fiyat katılığı ve çıktı açığı arasındaki ilişki”
Ben bunu okuduğumda beynim şöyle yapıyor:
Loading… %12… yeniden başlatılıyor…
Ama işte Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir sorusunda Romer, teorinin omurgasını kuranlardan biridir.
Michael Woodford: Merkez Bankalarının Felsefecisi
Michael Woodford, özellikle para politikası konusunda ciddi etkili bir isim. Faiz oranları, beklentiler, enflasyon hedeflemesi gibi konuları adeta şiir gibi işler.
Ama dürüst olayım: şiir dediğim şey biraz “finansal şiir”. Romantik değil, biraz gergin.
Onu hayal ediyorum: New York’ta bir odada, dışarıda siren sesleri, içeride “beklentiler kanalını optimize etmek” üzerine sunum yapıyor.
Ben İzmir’de bunu düşünürken bile yan masadan şu geliyor:
— Kanka euro düşer mi?
İşte gerçek hayat ile teori arasındaki makas.
Olivier Blanchard: IMF’den Gelen Soğukkanlı Abi
Blanchard, makroekonominin daha “gerçek dünya” tarafına yakın duran isimlerden. IMF geçmişiyle krizleri, işsizlikleri, büyüme dalgalanmalarını bayağı yakından görmüş biri.
Onu Yeni Keynesyen iktisatçılar arasında özel yapan şey, teoriyi sahaya indirmesi.
Bunu şöyle düşün:
Birisi size “ekonomi modelde güzel çalışıyor” diyor, Blanchard ise “evet ama sokakta işler öyle yürümüyor” diye araya giriyor.
Haklı mı? Genelde evet.
Clarida, Galí ve Diğer Sessiz Devler
Richard Clarida ve Jordi Galí gibi isimler de bu ekolün modern çerçevesini güçlendiren önemli ekonomistler.
Galí özellikle fiyat katılığı ve para politikası modelleriyle bilinir. Yani ekonomiyi “niye fiyatlar bir anda düşmüyor” sorusu üzerinden anlamaya çalışır.
Bu bana şunu hatırlatıyor: İzmir’de bir kafede “çay neden 10 dakikada gelmiyor” sorusu gibi. Teoride basit, pratikte garsonun elinde 17 masa var.
Yeni Keynesyen İktisatçıların Ortak Özelliği
Şimdi toparlayalım. Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir? sorusunun cevabı sadece isim listesi değil, aynı zamanda bir düşünme biçimi.
Bu insanların ortak noktası:
Piyasaların her zaman mükemmel çalışmadığını kabul ederler
Fiyatların ve ücretlerin “anında” değişmediğini savunurlar
Beklentilerin ekonomi üzerinde büyük etkisi olduğunu düşünürler
Devlet müdahalesini tamamen reddetmezler
Ama en önemlisi, ekonomiyi “insan davranışıyla” bağlamaya çalışırlar.
Ben bunu kendi hayatıma uyarlıyorum: sabah “bugün verimli olacağım” deyip öğleden sonra hiçbir şey yapmamak gibi. Ekonomi de biraz böyle.
Bir Kafede Ekonomi Tartışması: Tam Olarak Bu Ekol
Geçenlerde İzmir’de bir kafede oturuyorum. Masada üç kişi:
— Abi enflasyon neden düşmüyor?
— Çünkü beklentiler kırılmadı.
— Kardeşim beklenti ne ya, ben maaşıma bakıyorum sadece.
Ben içimden düşünüyorum:
“İşte Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir sorusunun halk versiyonu bu.”
Çünkü onlar da diyor ki:
İnsanlar sadece rakamlara değil, beklentilere göre hareket eder.
Yani sen “zam gelecek” diye düşünüyorsan, o zam gelmeden fiyatı artırırsın.
Ekonomi burada biraz “dedikodu ekonomisi” gibi çalışıyor.
Yeni Keynesyen Teorinin Günlük Hayata Yansıması
Bunu biraz daha basitleştirelim.
Fiyatlar Neden Hemen Değişmez?
Mesela markette yumurta fiyatı arttı. Ama her gün etiket değiştirmek maliyetli. O yüzden fiyatlar “yapışkan”.
Ben buna İzmir versiyonuyla şöyle bakıyorum:
Bakkal amca etiketi değiştirmeye üşeniyor değil, stratejik davranıyor.
Ücretler Neden Yavaş Ayarlanır?
İşveren “bugün maaşı düşürelim” diyemiyor. Çünkü işçi ertesi gün gelmeyebilir.
Bu da ekonomide gecikme yaratıyor.
Yani ekonomi aslında WhatsApp mesajına hemen cevap vermeyen arkadaş gibi.
Beklentiler Neden Önemli?
İnsanlar geleceği tahmin etmeye çalışır.
“Dolar yükselecek” beklentisi varsa herkes dolara koşar.
Bu da beklentiyi gerçek yapar.
Bu noktada ekonomi biraz kendi kendini gerçekleştiren kehanet gibi.
Yeni Keynesyen İktisatçılar ve Modern Dünya
Bugün merkez bankalarının çoğu, faiz kararlarını verirken Yeni Keynesyen modellerden etkilenir.
Enflasyon hedeflemesi, beklenti yönetimi, para politikası ile talep dengesi… bunların çoğu bu ekolün uzantısı.
Ama sokaktaki gerçeklik başka:
İnsanlar faiz grafiği değil, pazardaki domates fiyatına bakıyor.
Ben de bazen düşünüyorum:
Ekonomi derslerinde çizilen o düzgün grafikler var ya… keşke hayat da öyle düzgün çalışsa.
Ama hayat biraz yamuk çizilmiş Excel grafiği gibi.
Son Düşünce: Teori ile Gerçek Arasında Sıkışmış Bir Dünya
Yeni Keynesyen iktisatçılar kimlerdir? sorusunun cevabı aslında sadece akademik bir liste değil.
Onlar, “ekonomi neden kusursuz değil?” sorusuna sabırla cevap vermeye çalışan insanlar.
Ben İzmir’de denize karşı otururken şunu fark ediyorum:
Ekonomi dediğimiz şey, biraz da insanların sabırsızlığı, beklentisi, korkusu ve alışkanlıklarıyla şekilleniyor.
Ve belki de en doğru ekonomi modeli, kahve masasında hararetli tartışma yapan üç arkadaşın modelidir.
Çünkü orada matematik kadar duygu, teori kadar hayat vardır.
Ve garip olan şu:
Bazen en doğru ekonomi, en düzensiz olandır.